Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Starość odrywa od życia codziennego

Anna Bas, Małopolski Ogród Sztuki w Krakowie

A rebus gerendis senectus abstrahit*
* Cycero: „Starość odrywa od życia codziennego”

    „Starzec to po grecku ho geron. Jest to rzeczownik rodzaju męskiego, dostojny, używany na oznaczenie męża zasiadającego w radzie lub w senacie. Ponad wszelką wątpliwość określa więc mężczyznę godnego zaszczytów i sprawowania władzy. Szanowanego. Wyraz to gerontion oznacza staruszka i jest to już rzeczownik rodzaju nijakiego, tyleż czuły, co pobłażliwy. Ze względu na częstą bezradność fizyczną, a niekiedy nawet na słabość umysłową, starca traktuje się czasem jak dziecko, nazywając pieszczotliwie staruszkiem”.
    (Ryszard Przybylski „Baśń zimowa”)1


Fot. iStock

„Wszyscy są równi; ludzie przychodzą na świat, opowiadają swoją małą historię, i odchodzą” – powiedział zmarły w wieku 104 lat brazylijski architekt Oscar Niemeyer. Zaskakujące słowa, jak na człowieka, który długo żył, do końca pracował i pozostawił po sobie znaczący ślad. Brasilia, nazywana przez wielu „największą utopią architektoniczną XX wieku”. Miasto zbudowane na pustkowiu, zaplanowane od początku do końca, urzeczywistniona wizja. Długie życie Oscara Niemeyera, romantyka, komunisty, przyjaciela Castro, wielbiciela betonu i falistej rozgrywało się na tle wielkiej historii. Ponad 100 lat, cała epoka. Dwie światowe wojny, upadające imperia, finansowe kryzysy, rewolucje, tonące statki, spełnione marzenia i stracone złudzenia. Starość była łaskawa dla architekta, pracował do końca, niewysoki, elegancki, pewny siebie i błyskotliwy. Jakby czas orał bruzdy na jego twarzy, kurczył ciało, ale nie dotykał umysłu. Jego pracownia znajdowała się na ostatnim piętrze wieżowca w Rio de Janeiro, wysoko między miastem a niebem i z widokiem na bezkresny horyzont.

Rzeczywistość, która nas otacza, wydaje się momentami infantylnie krzykliwa, natarczywie zabiegająca o naszą uwagę, starająca się nas przekonać, że zaspokojenie naszych pragnień jest najistotniejszą sprawą. Posiadanie, zyskiwanie, zdobywanie i konsumowanie. Cały czas w ruchu próbujemy udowodnić, że „nadążamy”, dotrzymujemy kroku. Świat wydaje się dziecinnieć, za wszelką cenę chce utrzymać iluzję wielkiego placu zabaw, a przecież rośniemy i wyrastamy, nieustannie się starzejemy. Żyjemy długo i jeśli starość zaczyna się z przekroczeniem półwiecza życia, to trwa bardzo długo. Nie dopada nas znienacka, podchodzi ostrożnie. Właściwie towarzyszy nam od początku, podąża za nami, krok w krok, coraz bliżej.

    Nie ustaniemy w poszukiwaniach,
    A kresem wszelkich naszych poszukiwań
    Będzie dojście do punktu wyjścia
    I poznanie tego miejsca po raz pierwszy.
    (Thomas Stearns Eliot, „Popielec”)2

„W moim początku jest mój kres”. Nie da się uciec przed starością, nie powstrzyma jej nawet gładka, pozbawiona zmarszczek twarz, naciągnięta skóra, poddawanie ciała restrykcyjnym ćwiczeniom, utrzymywanie ścisłej diety. Starość nam nie daruje. Cicha i cierpliwa, świadoma własnej wartości i siły. Doświadczy jej każdy i trwa coraz dłużej. Społeczeństwa europejskie starzeją się, starość jest powszechniejsza niż młodość. Przestrzeń stopniowo się kurczy, horyzont zawęża, krąg zacieśnia. Nasze małe historie wybrzmiewają w skromnej scenografii. Między łóżkiem a szklanką wody na nocnym stoliku. Odległości mierzone „na wyciągnięcie ręki”. Szklanka wody do popicia tego, co daje sen i uśmierza ból. Ciało, które stawia opór, myśl, która ucieka. Kiedy jest się młodym, potem wciąż jeszcze, i nadal, i mimo wszystko, i relatywnie, i wewnętrznie, i w głębi ducha, i w porównaniu z... Kiedy jest się młodym, nie wierzy się w starość, nie wierzy się w równość i jeden koniec dla wszystkich.
Czas starości, kiedy można być zmęczonym, wolno być rozczarowanym, zachowywać obojętność wobec wydarzeń, poddawać się apatii, odczuwać zniechęcenie, nie planować i nie spoglądać z optymizmem w przyszłość. Można dokonywać podsumowań, tworzyć prywatne, intymne listy strat. Odchodzą krewni i przyjaciele. Wypadają włosy, a kości staja się kruche. Trudno czasem znaleźć jeszcze wczoraj czytaną książkę, przypomnieć sobie tytułu filmu czy nazwisko malarza.

    Bowiem nie ma nadziei by wrócić
    W pragnienie talentu i mocy ludzkiej
    Już nie staram się dążyć do tych rzeczy
    (Czemuż leciwy orzeł ma rozwijać skrzydła?)
    Czemuż opłakiwać
    Niknącą siłę zbrukanej władzy?
    (Thomas Stearns Eliot, „Popielec”)2

A jednocześnie doskonale pamiętamy tamto lato sprzed kilkudziesięciu lat, ostatnie wakacje przed maturą, kolor swetra, dzień na plaży, zapach gofrów i smażonej ryby. Wyprawę do lasu, dreszcz ekscytacji i strachu na seansie w kinie, piosenkę śpiewaną przez babcię i pierwsze zdanie z „Absalomie, Absalomie...” Williama Faulknera. Zdanie bardzo długie, zajmujące pół strony.

Starość ma nie tylko wymiar biologiczny, lecz także poznawczy, emocjonalny i społeczny. Życie, które jest przede wszystkim doświadczeniem, na starość staje się bardziej rodzajem refleksji nad doświadczeniem. W tej refleksji wyraźniej ujawniają się cechy indywidualne, nawyki, przyzwyczajenia, nawet dziwactwa. Charakter i osobowość kształtowane przez lata. Starość jest częścią życia, mówiąc o starości, nadal mówimy o życiu. Jesteśmy starzy, to znaczy, że nadal żyjemy, im dłużej jesteśmy starzy, tym dłużej żyjemy, tym bardziej stajemy się sobą. Nie czekamy już, że nareszcie coś się wydarzy, że wreszcie zaczniemy żyć.

Bronimy się przed starością. „Wiem nareszcie, czym chciałbym być, kiedy dorosnę. Kiedy dorosnę, chciałbym być małym chłopcem”.3 Napisał Joseph Heller w „Coś się stało”. Bycie młodym przychodzi nam bez wysiłku, naturalnie. Bycie starym odczuwamy jako przymus, coś nienaturalnego i na rzuconego. Młodość to dyktatura, nowy totalitaryzm. Tworzy bezwzględne prawo, reguły, których trzeba przestrzegać, by nie zostać wykluczonym. I jak każda dyktatura zwalcza bezlitośnie wewnętrznego wroga, starość, ponieważ ona odsłania kłamstwo, na którym dyktatura młodości się opiera. Siwe włosy i zmarszczki, pochylone ciało, niedowidzące oczy i powolny krok – to oznaki niesubordynacji, nieprawomyślności, buntu. Ci, którzy omijają kluby fitness i nie kontrolują wagi, nie wygładzają zmarszczek, czytają nekrologi, nie wspierają przemysłu kosmetycznego i chirurgii plastycznej, to odmieńcy, buntownicy.

Wśród obrazów Lucasa Cranacha Starszego znajduje się kompozycja zatytułowana Der Jungbrunnen, czyli „Źródło wiecznej młodości” z 1546 roku. Kompozycja odwołuje się do opowieści o istnieniu fontus iuventutis opartej na rzymskim micie mówiącym o nimfie Iuventas przemienionej przez Jowisza w źródło, którego woda miała właściwości odmładzające. Widoczne w centralnej części obrazu nagie kobiety pływają, bawią się lub odpoczywają na brzegu. Scenę środkową uzupełniają sceny boczne. Pierwsza z nich ukazuje niedołężną starość. Stare kobiety nie są zdolne samodzielnie dotrzeć do źródła. Muszą być podtrzymywane, niesione lub wiezione na wozie czy taczce. Dopiero kąpiel pozwala im odzyskać urodę i siły, co uwidacznia druga, boczna scena. Widzimy je ponownie jako uczestniczki beztroskiej zabawy, radośnie tańczące i ucztujące, przyodziane w piękne suknie.
Inaczej w „Końcówce” Samuela Becketta.4 Nagg i Nell, którzy kiedyś w okresie narzeczeństwa „w popołudnie kwietniowe” pływali łódką po Jeziorze Como i byli szczęśliwi. Teraz po przeżyciu katastrofy, utracie nóg, ślepy i sparaliżowany syn Hamm trzyma ich zamkniętych w kubłach na śmieci. Nie traktuje ich jak ludzi, szantażuje, dręczy. Nagg mówi do Nell: „Zmienił ci trociny? [...] No więc piasek. Co za różnica. [...] Kiedyś były trociny. [...] A teraz jest piasek. Z plaży. [...] Zmienił ci? [...] Mnie też nie”.4
Świat „Końcówki” dochodzi do krańcowego punktu, zatrzymuje się w zamkniętej przestrzeni. Egzystencja jest „popychaniem do końca”. „Chwila za chwilą [...] a na to, by się życie z tego złożyło, życie całe się czeka”.4

Starość to specyficzny okres w życiu człowieka. Od wieków myśliciele i lekarze szukali odpowiedzi na pytanie, dlaczego nasz organizm się starzeje. Miliardy komórek, z których składa się organizm człowieka, z wiekiem tracą zdolność podziału. Żadna z teorii starzenia się nie wyjaśnia tego zjawiska w pełni. Ostatnia faza życia dla wszystkich stanowi wyzwanie. Między rosnącymi ograniczeniami, lękiem, rozczarowaniem, obawą przed zależnością od innych, żalem, buntem a poczuciem ulgi, do anarchistycznego poczucia swobody. W starości się dojrzewa. Przestajemy się bać, co powiedzą inni. Nie dręczy nas wstyd za nasze niedoskonałości. Dociera do nas, że nie stanowimy centrum świata. W „Starości” Simone de Beauvoir przywołuje słowa francuskiego filozofa Saint-Évremonda: „Utraciłem wszystkie złośliwe uczucia, nie wiedząc, czy zawdzięczam tę zmianę słabości złamanego ciała, czy powściągliwości umysłu”.5 Przestrzeń się kurczy, ale dystans do świata i samego siebie się zwiększa i tak już wiemy, że nasze ego nie stanowi centrum, a nasza opowieść jest jedną z wielu.

Piśmiennictwo:

1. Przybylski R.: Baśń zimowa. Warszawa, Wydawnictwo Sic!, 2008
2. Eliot T.S.: Popielec. http://liternet.pl/ (dostęp: 26.08.2011; tłum. P. Hajduk)
3. Heller J.: Coś się stało. Warszawa, Wydawnictwo Albatros, 2003 (tłum. C. Wojewoda)
4. Beckett S.: Końcówka. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973 (tłum. K, Błahij)
5. de Beauvoir S.: Starość. Warszawa, Wydawnictwo Czarna Owca, 2011 (tłum. Z. Styszyńska)

Data utworzenia: 16.08.2018
Starość odrywa od życia codziennegoOceń:
(4.67/5 z 3 ocen)
Zobacz także

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.