20 października 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Psychiatria - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Choroba Alzheimera

lek. Krzysztof Banaszkiewicz
NZOZ Centrum Dobrej Terapii MindArt
www.centrumdobrejterapii.pl
Choroba Alzheimera
123.rf.com

Co to jest i jakie są przyczyny?

Choroba Alzheimera jest chorobą zwyrodnieniową układu nerwowego o nieznanej przyczynie i nie do końca poznanych mechanizmach powstawania. Proces chorobowy uszkadza głównie korę mózgową, prowadząc do zaburzeń tzw. wyższych funkcji umysłowych, takich jak pamięć, mowa, myślenie abstrakcyjne. Choroba rozwija się powoli, stopniowo prowadząc do upośledzenia wspomnianych funkcji mózgu. W początkowym okresie choroby zaburzenia te można wykryć jedynie w specjalistycznym badaniu neuropsychologicznym, a z biegiem czasu obecność nasilonych zaburzeń poznawczych powoduje problemy z wykonywaniem codziennych czynności życiowych lub w pracy. Choroba prowadzi do zaniku mózgu, który można uwidocznić w badaniu za pomocą tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego.

Choroba nie ma uchwytnej przyczyny, jednak niekiedy pierwsze objawy zauważane są przez rodzinę lub samego chorego po wydarzeniach życiowych, które powodują stres, takich jak ciężka choroba, pobyt w szpitalu, inne choroby ośrodkowego układu nerwowego (udar mózgu, poważny uraz głowy), mimo że choroba Alzheimera nie jest skutkiem ogniskowego uszkodzenia mózgu.

REKLAMA

Znane są czynniki ryzyka rozwoju choroby Alzheimera, tj. cechy, których obecność u osoby zdrowiej zwiększa statystyczne prawdopodobieństwo wystąpienia tej choroby w przyszłości. Do takich czynników należą: starszy wiek, płeć żeńska, niski poziom wykształcenia, cukrzyca i posiadanie spokrewnionego członka rodziny, u którego zdiagnozowano chorobę Alzheimera.

Znanych jest kilka mutacji genów, które powodują tzw. rodzinną postać choroby Alzheimera. Są to jednak bardzo rzadkie odmiany choroby o nieco innym przebiegu niż postać choroby nieuwarunkowana genetycznie (postać sporadyczna). Częstość występowania łącznie wszystkich postaci rodzinnych jest niemal 100 razy mniejsza niż postaci sporadycznej.

Jak często występuje?

Liczbę osób cierpiących na chorobę Alzheimera na świecie ocenia się na 15–21 mln. Szacuje się, że w naszym kraju otępienie typu Alzheimera dotyka około 250 tys. osób, a drugie tyle stanowią chorzy z różnymi innymi postaciami otępienia razem wzięci. Ogólna zasada mówi, że wraz z wiekiem liczba nowych zachorowań na chorobę Alzheimera w danym roku w przeliczeniu na 100 000 ludności podwaja się mniej więcej w okresach co 5 lat u osób pomiędzy 65. a 85. rokiem życia. Dla tych, którzy przekroczyli 85. rok życia, zasada ta już nie obowiązuje. W tym przedziale wiekowym odsetek przypadków choroby Alzheimera się zmniejsza, natomiast częstość otępienia naczyniopochodnego rośnie.

Średni czas utrzymywania się objawów kończących się zgonem wynosi 10 lat. Czas trwania choroby wydaje się nieco dłuższy u kobiet niż u mężczyzn. Wśród osób chorujących na chorobę Alzheimera kobiety stanowią trochę większą grupę, częściowo dlatego, że kobiety dotknięte chorobą żyją dłużej od mężczyzn. Wskaźniki zachorowalności są także nieco wyższe u kobiet, zwłaszcza po 85. roku życia.

Jak się objawia?

Chorobę dzieli się na 3 stopnie zaawansowania różniące się charakterem oraz nasileniem objawów.

Otępienie łagodne

Objawy choroby w tym stadium wynikają z zaburzeń zapamiętywania nowych informacji oraz zaburzeń uwagi. Zaburzenia pamięci dotyczą głównie tzw. pamięci operacyjnej, tj. pamięci dotyczącej aktualnie wykonywanych czynności. Zaburzenia koncentracji uwagi jeszcze bardziej upośledzają nadwyrężoną już trwałość śladu pamięciowego w mózgu, co powoduje, że osoba chora nie pamięta, gdzie odłożyła klucze lub okulary i wciąż zadaje te same pytania, nie pamiętając również, że przed chwilą uzyskała na nie odpowiedź. Na tym etapie obserwuje się niekiedy zaburzenia nastroju i zaburzenia osobowości. U niektórzy chorych rozwija się pełnoobjawowy zespół depresyjny, u innych występują jedynie niektóre objawy depresji. Depresja niekiedy poprzedza wystąpienie choroby Alzheimera. Zaburzenia osobowości objawiają się wycofaniem z życia towarzyskiego, ograniczeniem kontaktów międzyludzkich lub zachowaniami nietaktownymi, nieadekwatną wesołkowatością lub drażliwością. Na tym etapie osoba cierpiąca na chorobę Alzheimera jest jeszcze samodzielna w większości codziennych aktywności życiowych i wymaga tylko okresowej pomocy (rodziny lub opiekuna).

Otępienie średnio zaawansowane

Na tym etapie, oprócz narastających problemów z pamięcią, występują także zaburzenia innych funkcji poznawczych, np. orientacji lub mowy. Mogą się także pojawić zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne. Chorzy gubią się początkowo w miejscach dla nich obcych, a w miarę postępu choroby także w miejscach, które są im dobrze znane. Mają trudność z trafieniem do własnego domu, mylą piętra lub klatki schodowe i wchodzą do mieszkania sąsiadów. Postępujące zaburzenia pamięci i orientacji prowadzą do trudności z rozpoznawaniem twarzy członków rodziny. Mowa staje się zubożała w słowa, chorzy mylą wyrazy lub mają trudność ze znalezieniem właściwego słowa w zdaniu. Zaburzenia zachowania występujące często w tym stadium choroby to zachowania agresywne, drażliwość, apatia, zaburzenia rytmu snu i czuwania (np. bezsenność w nocy, drzemki w dzień). Nierzadko obserwuje się objawy psychotyczne, takie jak omamy (halucynacje) polegające na tym, że chorzy są przekonani, iż widzą lub słyszą osoby, których nie ma w ich otoczeniu. Innym objawem są urojenia, najczęściej o treści prześladowczej lub niewierności małżeńskiej. Chory wymaga stałej opieki drugiej osoby.

Otępienie bardzo zaawansowane

Choroba ostatecznie uniemożliwia wykonywanie wszystkich czynności codziennych, takich jak ubieranie się, przygotowywanie posiłków, posługiwanie się sztućcami przy jedzeniu, komunikowanie się z innymi osobami itd. Zaburzenia orientacji powodują, że chory nie odróżnia otaczających go osób, nie rozróżnia pór dnia i nocy. Na tym etapie choroby pojawiają się także zaburzenia ruchowe, takie jak pochylenie sylwetki do przodu i trudności z chodzeniem powodujące niekiedy upadki. Zaburzenia chodu doprowadzają ostatecznie do tego, że chory nie wstaje z łóżka i spędza w nim całą dobę. Pojawiają się problemy z utrzymaniem moczu i stolca oraz zaburzenia połykania skutkujące wyniszczeniem organizmu (z powodu niewystarczającej ilości przyjmowanych pokarmów).

Co robić w razie wystąpienia objawów?

Opieka nad osobą cierpiącą na chorobę Alzheimera powinna być prowadzona przez zespół specjalistów składający się z lekarza rodzinnego, neurologa, psychiatry oraz specjalisty chorób wewnętrznych, najlepiej geriatry. Zwykle pacjenci (i ich rodziny) kierują pierwsze kroki do neurologa lub psychiatry. Z uwagi na to, że dominującym problemem są zaburzenia pamięci, naturalne jest, że osoba, u której podejrzewa się chorobę Alzheimera, powinna się udać do lekarza w towarzystwie drugiej osoby, najlepiej domownika, który będzie w stanie zweryfikować niektóre ze zgłaszanych przez pacjenta problemów oraz dostarczyć informacji o sprawności pacjenta w radzeniu sobie z codzienną aktywnością.

Jak lekarz stawia diagnozę?

Aby uniknąć uznaniowości w rozpoznawaniu choroby Alzheimera, opracowano kryteria diagnostyczne, czyli zbiór cech, które należy stwierdzić u danego pacjenta, aby można było postawić diagnozę. Kryteria te uwzględniają odnotowanie obecności określonych objawów typowych dla otępienia alzheimerowskiego. Aby ustalć rozpoznanie, nasilenie tych objawów musi być wystarczająco duże, istotnie zaburzające normalne funkcjonowanie osoby chorej.

Podejrzenie choroby i badania przesiewowe

Rozpoznanie choroby Alzheimera należy brać pod uwagę, kiedy pojawiają się problemy z tzw. pamięcią świeżą, czyli dotyczącą czynności wykonywanych aktualnie oraz na bieżąco nabywanych informacji. Wystąpienie tego rodzaju zaburzeń nie jest jednoznaczne z zachorowaniem, ale powinno skłonić osobę, której to dotyczy, do udania się do specjalisty. Istnieje kilka testów, które wykonuje się jako tzw. badania przesiewowe w diagnostyce choroby Alzheimera. Są to np. krótka skala ocena stanu psychicznego (Mini Mental State Examination – MMSE) lub test zegara. Te badania nie są wystarczające do tego, aby rozpoznać chorobę, ale pozwalają z dużym prawdopodobieństwem wybrać osoby wymagające dalszej, precyzyjnej diagnostyki.

Ocena neuropsychologiczna

Badanie neuropsychologiczne jest specjalistycznym badaniem, którego celem jest ustalenie rodzaju i stopnia zaburzenia funkcji poznawczych. Wykonuje je specjalista neuropsycholog i powinno być przeprowadzone w każdym przypadku podejrzenia choroby Alzheimera. Służy ono także ocenie skuteczności leczenia.

Dodatkowe badania

Badania dodatkowe, które wykonuje się w trakcie diagnostyki pacjentów, u których podejrzewa się obecność choroby Alzheimera, to przede wszystkim badania obrazowe mózgu, takie jak rezonans magnetyczny albo tomografia komputerowa. Nie służą one jednak do potwierdzenia rozpoznania, ale raczej do wykluczenia innych przyczyn otępienia, jak np. guz mózgu, wodogłowie, zmiany pourazowe lub niedokrwienne. W sytuacjach szczególnych, gdy istnieje podejrzenie, że przyczyną zaburzeń poznawczych jest inna choroba, wykonuje się także dodatkowe badania mające na celu wykluczenie lub potwierdzenie, że przyczyną zaburzeń poznawczych jest inny stan niż choroba Alzheimera.

Jakie są sposoby leczenia?

W leczeniu pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera stosuje się wiele różnych leków. Różne są też cele ich stosowania. Te można podzielić na 3 kategorie:

  • leczenie przyczynowe, służące modyfikacji przebiegu choroby,
  • leczenie objawowe zaburzeń funkcji poznawczych,
  • leczenie innych objawów występujących w zespole otępiennym.

Leczenie przyczynowe służące modyfikacji przebiegu choroby

Pomimo dokonującego się nieustannie postępu w poznawaniu mechanizmów rozwoju choroby Alzheimera, nie opracowano dotąd metod leczenia, które hamowałoby przebieg choroby. W dotychczasowych badaniach brano pod uwagę różne mechanizmy patologiczne prowadzące do powstania choroby. Stosowano m.in. leki o działaniu antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym oraz terapie immunologiczne ukierunkowane na powstawanie złogów amyloidu. Niepowodzenia tych prób powodują, że wykorzystywane obecnie metody leczenia choroby Alzheimera mają charakter wyłącznie objawowy.

Leczenie objawowe zaburzeń funkcji poznawczych

Wykazano, że zaburzenia funkcji poznawczych w przebiegu choroby Alzheimera związane są z nieprawidłowym działaniem komórek nerwowych, które produkują neuroprzekaźnik – acetylocholinę. Jedną z metod leczenia jest zatem podawanie leków, które zwiększają stężenie tej substancji w mózgu. Takimi lekami są leki hamujące działanie enzymu rozkładającego acetylocholinę (inhibitory esterazy acetylocholiny), tj. rywastygmina, donepezilgalantamina. Drugim mechanizmem prowadzącym do powstawania otępienia jest nadmierne działanie innego neuroprzekaźnika – kwasu glutaminowego. Lekiem działającym przez hamowanie receptora, z którym łączy się kwas glutaminowy, jest memantyna. Pomimo braku jednoznacznych dowodów na skuteczność, w Polsce bardzo rozpowszechnione jest stosowanie leków nootropowych, takich jak piracetam, nicergolina czy winpocetyna.

Spośród wspomnianych leków jedynie w przypadku inhibitorów cholinesteraz oraz memantyny udowodniono ich skuteczność w zakresie poprawy funkcji poznawczych oraz istotny wpływ na zaburzenia zachowania. Autorzy badań oceniających skuteczność inhibitorów cholinesteraz wykazali, że znaczna część pacjentów przyjmujących ten lek odnotowywała poprawę, a u części nie obserwowano żadnych zmian w funkcjonowaniu poznawczym lub zauważano pogorszenie. To ostatnie nie było jednak tak duże, jak w przypadku osób stosujących placebo. Zatem przyjmowanie leków z tej grupy, nawet jeśli nie prowadzi to istotnej poprawy, opóźnia moment pojawienia się kolejnych objawów choroby.

Leczenie innych objawów występujących w zespole otępiennym

Objawy neuropsychiatryczne i zaburzenia zachowania występujące u osób z otępieniem alzheimerowskim leczone są w różny sposób. W pierwszej kolejności należy stosować metody niefarmakologiczne. Zaburzenia orientacji można łagodzić, wyraźnie oznaczając miejsca w domu czytelnymi symbolami umieszczonymi na przykład na drzwiach pomieszczeń. Wystarczające oświetlenie korytarzy lub pomieszczeń pozwala uniknąć problemów z orientacją w nocy.

Ostre stany zdenerwowania mogą być również prowokowane przez inne problemy medyczne. Nawet niewielka infekcja dróg moczowych może być przyczyną znacznych zaburzeń zachowania. Każdego pacjenta z nagłymi zaburzeniami funkcji poznawczych powinno się dokładnie zbadać i sprawdzić, czy nie cierpi na chorobę internistyczną lub chirurgiczną. Agresywne zachowania mogą stać się problemem w opiece nad chorym i zawsze powinny być powodem wnikliwego badania ogólnego w celu wykrycia przyczyny. Można im przynajmniej okresowo zaradzić poprzez zapewnienie spokojnego, rodzinnego otoczenia. Postępowanie psychologiczne może też objąć osoby sprawujące opiekę nad chorym. Polega ono wówczas na uczestnictwie w specjalistycznych zajęciach dla kadry medycznej i członków rodzin, obejmujących naukę radzenia sobie z agresją pacjenta, potrzebę zwracania bacznej uwagi na objawy mogące być zapowiedzią pogorszenia, naukę stosowania pozytywnego i jasnego przekazu słownego (komunikowania się z pacjentem).

W leczeniu objawów depresji stosuje się leki podobnie, jak u chorych bez otępienia. Niektóre z tych leków mają również wpływ na niepokój, rozdrażnienie i inne nieswoiste objawy, które mogą towarzyszyć depresji. Nie działają one zaraz po przyjęciu pierwszej tabletki, lecz potrzeba ok. 2–3 tygodni, aby zaobserwować efekt. Pobudzenie i zachowania agresywne mogą wymagać stosowania leków przeciwpsychotycznych. Z racji ryzyka działań niepożądanych, zalecane są leki nowej generacji, w małych dawkach. Leki starszej generacji zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia działań niepożądanych w postaci spowolnienia ruchowego, sztywności mięśni, problemów z chodzeniem oraz pogorszenia funkcji poznawczych.

W leczeniu bezsenności stosuje się między innymi krótko działające leki nasenne, które jednak nie powinny być podawane długotrwale.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie?

Choroba Alzheimera jest postępującym procesem zwyrodnieniowym o niekorzystnym rokowaniu. Prowadzi stopniowo do niepełnosprawności i zależności od innych osób. Według aktualnego stanu wiedzy nie są znane metody leczenia, które umożliwiałyby wyleczenie z choroby. Regularne stosowanie leków, takich jak rywastygmina, donepezil, galantamina, przesuwa w czasie moment wystąpienia niektórych objawów choroby i spowalnia jej przebieg.

Co robić, aby uniknąć zachorowania?

Badania naukowe polegające na wieloletniej obserwacji dużych grup pacjentów dostarczyły wiedzy na temat możliwych do uniknięcia czynników ryzyka otępienia. Takim czynnikiem jest nadciśnienie tętnicze. Okazuje się, że gdy występuje ono u osób w średnim wieku zwiększa ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera wiele lat później, podczas gdy obniżanie tego ciśnienia redukuje również prawdopodobieństwo rozwoju otępienia w przyszłości. Innym czynnikiem działającym ochronnie jest wykształcenie oraz aktywność zawodowa lub społeczna wymagająca wysiłku umysłowego. Zwiększają one potencjał mózgu do skompensowania zaburzeń poznawczych narastających z powodu toczącego się procesu zwyrodnieniowego, wskutek czego objawy choroby Alzheimera pojawiają się później.

Istnieje wiele informacji dotyczących innych potencjalnych czynników ryzyka, które mogą mieć wpływ na powstanie otępienia, jednak wiarygodność tych danych jest dyskusyjna, a ich potwierdzenie wymaga wieloletnich badań obserwacyjnych. Wśród tych czynników wymienia się m.in.: cukrzycę, dietę z przewagą tłuszczów nasyconych, spożywanie alkoholu. Prowadzono również badania oceniające ochronne działanie niektórych leków (obniżających stężenie cholesterolu – statyn, hormonalnej terapii zastępczej czy niesteroidowych leków przeciwzapalnych). Obecnie nie ma dowodów, aby którykolwiek z wymienionych leków odgrywał rolę w profilaktyce choroby Alzheimera.

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Lekarze odpowiadają na pytania

  • Jakie są fizyczne skutki bulimii i anoreksji?
    Jakie są somatyczne skutki trwającej 20 lat bulimii i anoreksji? Jak objawia się osteoporoza?
  • Problemy psychiczne wynikające z kłopotów ze wzrokiem
    Na co dzień używam tylko jednego (lewego oka), gdyż prawe jest z odklejoną siatkówką. Ostatnio w tym „dobrym”, czyli lewym, pojawiły się drobne męty - czuję się z nimi bardzo źle psychiczne - depresja lękowa, nie działają leki na uspokojenie. Czy Państwa zdaniem, oprócz wizyty u okulisty powinienem zgłosić się również do psychiatry?

Gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Psychiatra
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Psychiatria
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują